Իրանի տնտեսական ճգնաժամը. Ռիալի անկում և «սեղմվող» բյուջե

Հիմնական իրավիճակը. Իրանի ազգային արժույթը՝ ռիալը, գրանցել է պատմական նոր նվազագույն մակարդակ, իսկ կառավարությունը ներկայացրել է հաջորդ տարվա բյուջեն, որը փաստացի նախատեսում է պետական ծախսերի կրճատում և հարկային բեռի ավելացում՝ տնտեսական ծանր պայմանների ֆոնին։

Հոդվածի առանցքային կետերը

1. Արժույթի փլուզումը

• Ռեկորդային անկում. Չորեքշաբթի օրը սև շուկայում 1 ԱՄՆ դոլարի գինը հասել է մոտ 1.36 միլիոն ռիալի, ինչը երբևէ գրանցված ամենաբարձր ցուցանիշն է։

• Պատճառները. Արևմտյան պատժամիջոցների խստացում, դիվանագիտական ճնշումներ և Իսրայելի հետ պատերազմի վտանգ։

• Դրամական ռեֆորմ. Բյուջեի նախագծում առաջին անգամ կիրառվել է «նոր ռիալը»։ Նախատեսվում է արժույթից 4 զրոյի կրճատում (դենոմինացիա), ինչը, սակայն, զուտ կոսմետիկ փոփոխություն է և չի լուծի գնաճի խնդիրը։

2. Նոր բյուջեն. «Դիմադրության տնտեսություն»

Նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը խորհրդարան է ներկայացրել բյուջեի նախագիծը, որն արտացոլում է խորը ճգնաժամը.

• Ծախսերի իրական կրճատում. Բյուջեն անվանական առումով աճել է ընդամենը 5%-ով, մինչդեռ երկրում գնաճը կազմում է մոտ 50%։ Սա նշանակում է, որ պետությունը կտրուկ կրճատում է իրական ծախսերը։

• Ընդհանուր ծավալը. Բյուջեն գնահատվում է մոտ 106 միլիարդ դոլար, ինչը մի քանի անգամ զիջում է տարածաշրջանային խաղացողներին (Թուրքիա, Սաուդյան Արաբիա, Իսրայել)։

3. Հարված քաղաքացիների գրպանին

• Աշխատավարձեր. Նվազագույն աշխատավարձը կբարձրանա ընդամենը 20%-ով, ինչը 2.5 անգամ զիջում է գնաճին (50%)։ Սա երաշխավորում է բնակչության գնողունակության անկում և աղքատացում։

• Հարկեր. Կառավարությունը նախատեսում է հարկային եկամուտների ավելացում 62%-ով՝ փորձելով նվազեցնել կախվածությունը նավթից (որի արտահանումը սահմանափակված է պատժամիջոցներով և իրականացվում է «ստվերային նավատորմի» միջոցով դեպի Չինաստան)։

• 

  Թրամփի սակագներից մինչև չինական էքսպանսիա. 2025-ի տնտեսական իրականությունը

  Սուբսիդիաների վերացում. Նախկինում գործող արտոնյալ փոխարժեքը (որը շատ ցածր էր շուկայականից) վերացվում է։ Փոխարենը, ցածր եկամուտ ունեցողներին կտրամադրվեն էլեկտրոնային կտրոններ՝ սնունդ գնելու համար։

• Վառելիք. Բենզինի գնի առաստաղը բարձրացվել է, ներդրվել է գնագոյացման 4 մակարդակ։ Որակյալ ներկրված վառելիքը շատ թանկ է ($19/լիտր՝ պաշտոնական փոխարժեքով), ինչը կբարձրացնի տրանսպորտային ծախսերը և կխթանի գնաճը։

4. Հանրային դժգոհություն և քաղաքական հակասություններ

• Հիասթափություն. Հանրությունը սոցցանցերում քննադատում է Փեզեշքիանին՝ հիշեցնելով նրա նախընտրական ելույթները, որտեղ նա գնաճից ցածր աշխատավարձի բարձրացումը անվանում էր «ծանր անարդարություն»։

• Կառուցվածքային խնդիրներ. Բյուջեի դեֆիցիտը և անվճարունակ բանկերը ստիպում են Կենտրոնական բանկին շարունակել փող տպելը՝ էլ ավելի բորբոքելով գնաճը։

• Կառավարության պատասխանը. Պլանավորման և բյուջեի կազմակերպության ղեկավարը պնդում է, որ շուտով կներկայացվի «20 կետանոց պլան»՝ բնակչության ճնշումը մեղմելու համար։

Եզրակացություն

Իրանը մտնում է տնտեսական ծանր փուլ։ Պետությունը փորձում է կառավարել «դիմադրության տնտեսությունը»՝ ավելացնելով հարկերը և կրճատելով սուբսիդիաները, սակայն արդյունքում շարքային քաղաքացիները դառնում են ավելի աղքատ, իսկ գնաճը մնում է անվերահսկելի։