Գլոբալ համագործակցության ճգնաժամը. Ինստիտուտներից դեպի «մինիլատերալիզմ»

Հիմնական գաղափարը. Մեծ տերությունների քաղաքականության վերադարձը (ինչի մասին վկայում են ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի վերջին կոշտ գործողություններն ու որոշումները) վերջնականապես ցնցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված գլոբալ աշխարհակարգը: Հոդվածը վերլուծում է միջազգային համագործակցության փլուզվող հին համակարգերը և ներկայացնում նոր՝ առավել ճկուն «մինիլատերալ» (minilateral) մոդելի վերելքը:

Հոդվածի առանցքային կետերը

• Ինստիտուցիոնալ համագործակցության տապալումը.

  • Բրետոն-Վուդսյան համակարգը և ՄԱԿ-ը (հատկապես Անվտանգության խորհուրդը) այլևս անկարող են արդյունավետ արձագանքել պետությունների փոփոխվող կարիքներին:

  • Ինչպես վաղուց պնդում էր Գլոբալ Հարավը, և ինչպես Դավոսում խոստովանեց Կանադայի վարչապետ Մարկ Քարնին, «կանոնների վրա հիմնված աշխարհակարգը» հաճախ «հաճելի հորինվածք» էր, որտեղ հզոր պետությունները բացառություններ էին անում իրենց համար՝ անտեսելով սեփական սահմանած կանոնները: Այսօր այդ ճեղքվածքն այլևս անհնար է թաքցնել։

• Երկկողմ (բիլատերալ) և նեղ շահերի վրա հիմնված մոտեցում.

  • Ինստիտուտներից հիասթափված՝ շատ պետություններ անցել են երկկողմ դիվանագիտության: Դասական օրինակներ են 1970-ականներին Գերմանիայի Ostpolitik-ը (Արևելյան քաղաքականություն) կամ Հենրի Քիսինջերի դիվանագիտական բացահայտումը Չինաստանի հետ 1971-ին:

  • 

    Եվրոպան՝ որպես թերագնահատված գերտերություն. Տնտեսական, տեխնոլոգիական և պաշտպանական վերելք

    Ռիսկերը. Թեև սա կարող է ստեղծել փոխկախվածություն և կայունություն, այն նաև ծնում է խոցելիություններ (օրինակ՝ Եվրոպայի կախվածությունը չինական շուկայից և ռուսական գազից): Բացի այդ, նման համակարգում փոքր երկրները դառնում են խոցելի մեծ տերությունների թելադրանքի առաջ։

• «Մինիլատերալիզմը» (Minilateralism)՝ որպես երրորդ ուղի.

  • Սա համախոհ երկրների կոալիցիաների ստեղծումն է՝ կոնկրետ խնդիրների լուծման համար, հաճախ ՄԱԿ-ի համակարգից դուրս: Այն նախապատվությունը տալիս է պրագմատիզմին, ճկունությանն ու արդյունավետությանը (ի տարբերություն ՄԱԿ-ի լայն և դանդաղ կոնսենսուսի պահանջի):

  • Օրինակներ և ազդեցություն. BRICS+ խմբավորումը մարտահրավեր է նետում ստատուս քվոյին, մինչդեռ G7-ը փորձում է պահպանել այն։

  • Թերությունը. Այն կարող է հանգեցնել աշխարհի մասնատվածության (ֆրագմենտացիայի), թեև G20-ի նման հարթակները օգնում են կամուրջներ ստեղծել այս փոքր խմբավորումների միջև։

Եզրակացություն և ապագայի տեսլական

Ավանդական ինստիտուտների քայքայման պայմաններում մինիլատերալիզմն ունի մեծ ներուժ՝ չնայած իր թերություններին։ Այն կարող է ապահովել շոշափելի արդյունքներ մարդկանց առօրյա կյանքում։ Ներկայիս աշխարհաքաղաքական քաոսից փրկվելու համար միայն հին նորմերի վերականգնումը բավարար չէ. անհրաժեշտ են համագործակցության նոր շրջանակներ, որոնք կկարողանան հավասարակշռել հակասական նպատակները, օրինակ՝ կլիմայական կայունությունն ու տնտեսական աճը, կամ էներգետիկ արդարությունն ու անվտանգությունը։