«Պատմության ավարտի» ավարտը. Մարկ Քարնիի ելույթը Դավոսում և նոր աշխարհակարգը

Հիմնական գաղափարը. Կանադայի վարչապետ Մարկ Քարնիի ելույթը Դավոսի 2026 թվականի համաշխարհային տնտեսական ֆորումում ազդարարեց «կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի» պաշտոնական ավարտը արևմտյան էլիտայի կողմից։ Հոդվածի հեղինակը նրա ելույթը խորապես նմանեցնում է չեխ դրամատուրգ Թոմ Սթոփարդի և նախագահ Վացլավ Հավելի փիլիսոփայական մոտեցումներին՝ ընդգծելով, որ երկար տարիներ աշխարհն ապրել է միջազգային հարաբերությունների կեղծ և պատրանքային համակարգում։

Հոդվածի առանցքային կետերը

• Աշխարհակարգի խզում (Rupture). Քարնին հստակորեն հայտարարում է, որ միջազգային կարգը ոչ թե անցումային փուլում է, այլ ենթարկվում է ամբողջական խզման: Գերտերություններն այլևս նույնիսկ չեն էլ ձևացնում, թե հարգում են արժեքներն ու կանոնները՝ բացահայտորեն հետապնդելով սեփական շահերը: Միջազգային կառույցները (ինչպես օրինակ՝ ՄԱԿ-ը) կանգնած են փլուզման եզրին, և աշխարհաքաղաքականություն է վերադառնում ուժի իրավունքը («Ուժեղներն անում են այն, ինչ կարող են, թույլերը համակերպվում են նրանով, ինչ պարտավոր են»):

• 

  Հունաստանի նոր ռազմավարությունը. Զենքի վաճառքի արգելափակում Թուրքիայի համար

  «Անզորների զորությունը» և համատարած սուտը. Վկայակոչելով Վացլավ Հավելին՝ Քարնին նշում է, որ ինչպես Սառը պատերազմի ժամանակ կոմունիստական ռեժիմներն էին պահպանվում մարդկանց՝ «սուտը որպես ճշմարտություն» ընդունելու և ենթարկվելու շնորհիվ, այնպես էլ Սառը պատերազմից հետո աշխարհը սկսեց ապրել մեկ այլ ստի մեջ։ Միջին տերությունները (Կանադա, Ճապոնիա, Արևմտյան Եվրոպա) պարզապես լուռ համաձայնում էին այդ խաղի կանոններին՝ հանուն կայունության:

• Երկակի ստանդարտների խոստովանություն. Վարչապետը խոստովանում է այն իրողությունը, որը Գլոբալ Հարավը միշտ իմացել է. «կանոնների վրա հիմնված» կարգը հաճախ կեղծ էր, քանի որ հզոր պետություններն իրենց միշտ բացառություններ էին վերապահում, իսկ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր ընտրողաբար՝ կախված մեղադրյալից կամ զոհից։

• Նոր ճարտարապետություն՝ «Փոփոխական երկրաչափություն» (Variable geometry). Քարնին կոչ է անում հրաժարվել նախկին պատրանքներից և նոստալգիայից, սակայն միաժամանակ չտրվել ցինիզմին: Նա առաջարկում է ստեղծել նոր գլոբալ ճարտարապետություն, որը հիմնված կլինի ոչ թե բլոկային «պատերի» վրա, այլ կոնկրետ խնդիրների շուրջ ձևավորվող ճկուն կոալիցիաների («փոփոխական երկրաչափության») վրա:

• Իլյուզիայի ավարտը. Ֆրենսիս Ֆուկույամայի դրույթը Արևմուտքի լիբերալ անառարկելի գերիշխանության («պատմության ավարտի») մասին վերջնականապես մերժվում է: Համակարգերը փլուզվում են, երբ մարդիկ կամ պետությունները դադարում են հավատալ դրանց: Նախկին հարմարավետ պատրանքի ավարտը կարող է դառնալ իրական գլոբալ ազատագրման սկիզբը: