Մուլտիլատերալիզմի նոր մոդելը. Առաքելություն, որը փրկում է կյանքեր

Հիմնական գաղափարը. Հոդվածի հեղինակը՝ Ժոզե Մանուել Բարոզուն (Gavi-ի խորհրդի հեռացող նախագահ և Եվրահանձնաժողովի նախկին նախագահ), պնդում է, որ չնայած աշխարհաքաղաքական լարվածությանը և մուլտիլատերալիզմի (բազմակողմանի համագործակցության) նահանջին, համաշխարհային համագործակցությունը դեռևս հնարավոր է և արդյունավետ։ Նա որպես օրինակ է բերում Gavi-ի (Պատվաստանյութերի դաշինք) հաջողության մոդելը՝ առանձնացնելով դասեր, որոնք կիրառելի են այլ ոլորտների համար։

Հոդվածի առանցքային կետերը

1. Մարտահրավերները և հույսը

• Իրավիճակը. Աշխարհը դառնում է բազմաբևեռ, իսկ ազգայնականությունն ու ֆինանսական ճգնաժամերը սպառնում են միջազգային ինստիտուտներին։

• Հակափաստարկ. Gavi-ի 25-ամյա փորձը ցույց է տալիս, որ համագործակցությունը տալիս է արդյունքներ, որոնց այլ կերպ հնարավոր չէր հասնել։

2. Դաս 1. Լինել առաքելության վրա կենտրոնացած (Mission-driven)

• Նպատակի հստակություն. Gavi-ի գոյության իմաստը կյանքեր փրկելն է։ Այս հստակ նպատակը օգնել է 78 երկրներում կիսով չափ կրճատել մանկական մահացությունը։

• 

  2025 թվական. Հին աշխարհակարգի փլուզումը և Եվրոպայի մայրամուտը

  «Կամավորների կոալիցիա». Հաջողության գաղտնիքը տարբեր շահեր ունեցող հանրային և մասնավոր կողմերին (կառավարություններ, ՄԱԿ, արտադրողներ, բարերարներ) մեկ նպատակի շուրջ միավորելն է։

3. Դաս 2. Առաջնորդվել երկրների կարիքներով (Country-led)

• Գործընկերություն, ոչ թե հովանավորչություն. Նպատակը ազգային ինքնաբավությունն է։ Երկրները, եկամուտների աճին զուգահեռ, ավելի շատ են վճարում պատվաստանյութերի համար՝ ի վերջո դառնալով դոնորներ։

• Նորարարություն. Արձագանքելով կարիքներին՝ Gavi-ն ներդրեց մալարիայի դեմ պատվաստանյութը և ստեղծեց «Առաջին արձագանքման հիմնադրամ» (First Response Fund)՝ կապիկի ծաղիկի (mpox) դեմ պայքարի համար։

• Ապագան. Աջակցություն Աֆրիկայում պատվաստանյութերի արտադրությանը (African Vaccine Manufacturing Accelerator) և պայքար տուբերկուլյոզի դեմ։

4. Կառավարում և ինստիտուտներ

• Առաջնորդություն. Կարևոր է ուժեղ կառավարումը (առաջին նախագահը Նելսոն Մանդելան էր)։ Բարոզուն նշում է, որ Gavi-ի խորհրդում տարբեր շահերի համաձայնեցումը նման էր ԵՄ-ի կառավարմանը։

• Ժան Մոնեի իմաստությունը. «Ոչինչ հնարավոր չէ առանց մարդկանց, բայց ոչինչ չի տևում առանց ինստիտուտների»։ Gavi-ն խուսափել է միջկառավարական մարմիններին բնորոշ կաթվածահար վիճակից՝ կենտրոնանալով երեխաների պաշտպանության վրա, ինչը վեր է քաղաքականությունից (նույնիսկ պատերազմական գոտիներում)։

Եզրակացություն

Մուտք գործելով ավելի բարդ և բազմաբևեռ աշխարհ՝ մարդկությունը կարիք ունի Gavi-ի նման առաքելության վրա հիմնված հանրային-մասնավոր գործընկերությունների։ Սա մեր դարաշրջանի մարտահրավերները (կոնֆլիկտներ, կրթություն, AI հասանելիություն) լուծելու լավագույն ճանապարհն է։