Վաշինգտոնի «տնտեսական պատերազմը». Ինչպես ԱՄՆ-ը Իրանում «դոլարային սով» առաջացրեց

Հիմնական իրավիճակը. ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Սքոթ Բեսենթը խոստովանել է, որ Վաշինգտոնը միտումնավոր կերպով Իրանում «դոլարային սով» (dollar shortage) է ստեղծել։ Նպատակը եղել է ազգային արժույթի (ռիալի) փլուզումը և տնտեսական ճգնաժամի հրահրումը, ինչը հանգեցրել է 1979թ.-ից ի վեր երկրի ամենազանգվածային բողոքի ցույցերին (2025թ. դեկտեմբեր — 2026թ. հունվար):

Հոդվածի առանցքային կետերը

1. Ի՞նչ է «դոլարային սովը» և ինչպե՞ս է այն գործում

«Դոլարային սովն» այն իրավիճակն է, երբ երկիրը չունի բավարար ԱՄՆ դոլար՝ ներմուծման և պարտքերի դիմաց վճարելու համար։

• Մեխանիզմը. ԱՄՆ-ը միաժամանակ արգելափակել է Իրանի արտարժույթի ներհոսքի երկու հիմնական աղբյուրները՝ նավթի արտահանումը և միջազգային բանկային համակարգի հասանելիությունը։

• Պատժամիջոցներ. ԱՄՆ-ը կիրառել է երկրորդային պատժամիջոցներ՝ սպառնալով ցանկացած համաշխարհային կառույցի, որը Իրանի հետ առևտուր կանի դոլարով։

• Արդյունքը. Իրանը չի կարողանում վճարել անհրաժեշտ ապրանքների (նույնիսկ դեղորայքի և սննդի) ներմուծման համար, ինչը հանգեցնում է դեֆիցիտի և գնաճի։

2. Տնտեսական և սոցիալական աղետալի հետևանքները

ԱՄՆ ռազմավարությունը հանգեցրել է Իրանի տնտեսության կոլապսի.

• Արժույթի փլուզում. 2026թ. հունվարին 1 դոլարի փոխարժեքը հասել է 1.5 միլիոն ռիալի (մեկ տարի առաջ՝ 700,000 էր):

• 

  Արևմուտքը շտապում է, Կիևը՝ սպասում. ե՞րբ կլինեն ընտրություններ Ուկրաինայում

  Գնաճ. Սննդամթերքի գները նախորդ տարվա համեմատ աճել են միջինը 72%-ով։

• Բողոքի ցույցեր և զոհեր. Տնտեսական ճգնաժամը դուրս է բերել փողոց հազարավոր մարդկանց։ Կառավարության դաժան ճնշումների հետևանքով, ըստ տվյալների, զոհվել է ավելի քան 6,800 մարդ (այդ թվում՝ 150 երեխա):

• Միջին խավի ոչնչացում. Տնտեսագետները նշում են, որ պատժամիջոցները երկարաժամկետ կտրվածքով ոչնչացնում են երկրի մարդկային կապիտալը և միջին խավը։

3. ԱՄՆ պաշտոնական դիրքորոշումը

Ֆինանսների նախարար Բեսենթը Կոնգրեսում և Դավոսում հայտարարել է.

• «Առավելագույն ճնշում». Սա նախագահ Թրամփի հրահանգն էր՝ տնտեսական պատերազմ վարել առանց կրակոցի։

• Նշաններ. Բեսենթը նշել է, որ Իրանի ղեկավարությունը «խելագարի պես» գումար է դուրս բերում երկրից՝ ասելով. «Առնետները լքում են նավը, ինչը լավ նշան է, որ վերջը մոտ է»։

4. Փորձագիտական կարծիքներ. Արդյո՞ք սա կհանգեցնի ռեժիմի փոփոխության

• Մարդասիրական ճգնաժամ. Տնտեսագետ Մոհամմադ Ռեզա Ֆարզանեգանը նշում է, որ ԱՄՆ-ը կոմերցիոն ռիսկերը օգտագործում է մարդասիրական կարիքների դեմ՝ փաստացի արգելափակելով նաև դեղորայքի մատակարարումը։

• Ռեժիմի կայունություն. Սահմանադրական իրավունքի փորձագետ Բրյուս Ֆեյնը կարծում է, որ միայն տնտեսական պատժամիջոցները հազվադեպ են տապալում ռեժիմները (օրինակ՝ Կուբա, Հյուսիսային Կորեա)։

• Հակառակ էֆեկտ. Ըստ Ֆեյնի՝ բնակչության աղքատացումը նվազեցնում է հեղափոխության հավանականությունը, քանի որ մարդկանց համար առաջնահերթությունը դառնում է «օրվա հացի» խնդիրը և գոյատևումը, ոչ թե քաղաքական պայքարը։

Եզրակացություն

ԱՄՆ-ը անցել է «տոտալ տնտեսական պատերազմի» մարտավարության՝ նպատակ ունենալով տապալել Իրանի ռեժիմը կամ ստիպել նրան ընդունել միջուկային և հրթիռային ծրագրերի սահմանափակումները։ Թեև դա հանգեցրել է Իրանի տնտեսության փլուզմանը և զանգվածային զոհերի, փորձագետները կասկածում են, որ միայն «դոլարային սովը» բավարար կլինի իշխանափոխության համար՝ առանց ռազմական ուժի կիրառման։