Գեոտնտեսության վերադարձը. Ինչպե՞ս են գերտերությունները զենքի վերածում գլոբալ առևտուրն ու ֆինանսները

Հիմնական գաղափարը. Հոդվածը վերլուծում է տնտեսագետ Ալբերտ Հիրշմանի կողմից 1945 թվականին առաջ քաշված «գեոտնտեսություն» (geoeconomics) հասկացության վերածնունդը ժամանակակից աշխարհում։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես են պետությունները (հատկապես ԱՄՆ-ն և Չինաստանը) առևտուրն ու ֆինանսական շուկաներն օգտագործում որպես աշխարհաքաղաքական զենք, և թե ինչու է այս «տնտեսական պատերազմը» պարունակում նույնքան աղետալի ռիսկեր, որքան միջուկային հակամարտությունը։

Հոդվածի առանցքային կետերը

• Հիրշմանի երկու հիմնական էֆեկտները.

  • «Ազդեցության էֆեկտ» (Influence effect). Գերիշխող պետությունն իր առևտուրն այնպես է կառուցում, որ խզման դեպքում գործընկերներն ավելի շատ տուժեն, քան ինքը։ Սա թույլ է տալիս զիջումներ կորզել: Նախագահ Դոնալդ Թրամփի մաքսատուրքերն ու արտահանման վերահսկողությունը այս էֆեկտի ժամանակակից վառ օրինակներն են:

  • «Մատակարարման էֆեկտ» (Supply effect). Պետությունները փորձում են նվազեցնել իրենց խոցելիությունը՝ ռեսուրսներ կուտակելով և արտադրական շղթաները վստահելի դաշնակիցների մոտ տեղափոխելով (ինչպես այսօր արվում է կիսահաղորդիչների և հազվագյուտ մետաղների դեպքում):

• 

  Իրավունքներից մինչև իրականություն. Ինչո՞ւ է տնտեսական աճը կախված կանանց հնարավորությունների ընդլայնումից

  Ֆինանսները որպես նոր մարտադաշտ. Ի տարբերություն 1940-ականների, այսօր ֆինանսական համակարգերը գեոտնտեսական գլխավոր զենքն են։ ԱՄՆ-ն այն կիրառեց 2022-ին՝ սառեցնելով Ռուսաստանի ակտիվները և զրկելով նրան բանկային համակարգից։ Չինաստանն իր հերթին օգտագործում է «Գոտի և ճանապարհ» (BRI) նախաձեռնությունը այլ երկրների ֆինանսական կախվածությունը մեծացնելու համար (ինչի պատճառով 2023-ին Իտալիան դուրս եկավ նախագծից)։

• Պատժամիջոցների հակառակ էֆեկտը (Բումերանգ).

  • Ապադոլարիզացիա. ԱՄՆ-ի պատժամիջոցների վախից այլ երկրներ ստեղծում են անկախ ֆինանսական համակարգեր։ Ռուսաստանն առաջ մղում իր SPFS համակարգը, իսկ Չինաստանի CIPS վճարային համակարգն (որին արդեն 1700 բանկ է միացած) լուրջ սպառնալիք է դոլարի գերիշխանության համար։

  • Տեխնոլոգիական անկախություն. ԱՄՆ-ի արտահանման արգելքները ստիպում են Չինաստանին ավելի արագ զարգացնել սեփական երկակի նշանակության (քաղաքացիական և ռազմական) տեխնոլոգիաները՝ վերածվելով էլ ավելի հզոր մրցակցի:

• Փոխադարձ վրեժ և գլոբալացման վտանգ. Ի տարբերություն նախկինում թիրախավորված թույլ պետությունների, այսօրվա թիրախները (Չինաստանը) ունեն հակահարված տալու լծակներ։ Պեկինն արդեն իսկ պատասխանել է ԱՄՆ-ին սեփական մաքսատուրքերով և քննադատական մետաղների արտահանման արգելքով: Թեև կողմերը վերջերս «տակտիկական զինադադար» էին կնքել, ԱՄՆ Գերագույն դատարանի որոշումը (որը ստիպում է Թրամփին վերանայել մաքսատուրքերը) կրկին մեծացնում է էսկալացիայի վտանգը:

Եզրակացություն

Աշխարհը թևակոխել է մի վտանգավոր դարաշրջան, որտեղ գեոտնտեսական զենքերի կիրառումն իր տրամաբանությամբ նմանվում է միջուկային զսպման տեսությանը։ Ցանկացած սխալ հաշվարկ կարող է կործանարար լինել։ Գլոբալիզացիան, որը հաղթահարել է բազմաթիվ ճգնաժամեր ու համավարակներ, կարող է պարզապես չդիմանալ այս աճող տնտեսական հակամարտությանը։