ԱՄՆ-Իրան պատերազմի արմատները. Ինչպե՞ս աշխարհաքաղաքական գործընթացները հանգեցրին անխուսափելի բախման

Հիմնական գաղափարը. Հոդվածը պնդում է, որ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի՝ Իրանի դեմ մղվող պատերազմը զուտ նախագահ Դոնալդ Թրամփի հանկարծակի կամ ներքաղաքական դրդապատճառներով կայացված որոշում չէր։ Այն տարիներ շարունակ կուտակված աշխարհաքաղաքական գործընթացների և ռազմավարական ընտրությունների տրամաբանական ավարտն էր, որոնք աստիճանաբար վերացրին խաղաղ կարգավորման այլընտրանքները։

Հոդվածի առանցքային կետերը

1. ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը և դիվանագիտության ավարտը

• 2018 թվականին Թրամփի վարչակազմի դուրս գալը Իրանի միջուկային համաձայնագրից (JCPOA) առանցքային շրջադարձ էր:

• Վաշինգտոնը դիվանագիտությունը փոխարինեց կոշտ տնտեսական ճնշմամբ (պատժամիջոցներով)՝ հույս ունենալով ստանալ ավելի լավ պայմանագիր։ Սակայն, առանց բանակցային դռների, պատժամիջոցներն ուղղակի թուլացրին Իրանի տնտեսությունը՝ առանց կապիտուլյացիայի հասնելու, ինչը խիստ նեղացրեց փոխզիջման հնարավորությունները:

2. Իրանի սխալ հաշվարկը և էսկալացիան

• Ի պատասխան համաձայնագրի չեղարկման՝ Իրանը սկսեց ավելի ինտենսիվ զարգացնել իր միջուկային ծրագիրը և սահմանափակեց միջազգային տեսուչների մուտքը։

• Թեև Թեհրանի նպատակն էր մեծացնել իր բանակցային լծակները, այն հակառակ էֆեկտն ունեցավ. ԱՄՆ-ում և Իսրայելում ամրապնդվեց այն համոզմունքը, որ դիվանագիտությունն այլևս վստահելի չէ, և ժամանակը սպառվում է։

3. Իսրայելի անվտանգության դոկտրինը

• Իսրայելի ռազմավարությունը տասնամյակներ շարունակ հիմնված է կանխարգելիչ գործողությունների վրա (օրինակ՝ 1981թ. Իրաքի ռեակտորի ոչնչացումը)՝ թույլ չտալու համար, որ թշնամի պետությունները հասնեն միջուկային զենքի ստեղծման շեմին:

• 

  Ֆրանսիայի միջուկային դոկտրինի պատմական շրջադարձը. Մակրոնը մեծացնում է զինանոցը և եվրոպականացնում պաշտպանությունը

  Քանի որ Իրանի միջուկային օբյեկտները դառնում էին ավելի ցրված և ստորգետնյա պաշտպանված, Իսրայելը սկսեց դա դիտարկել ոչ թե որպես կառավարելի խնդիր, այլ որպես անմիջական էքզիստենցիալ սպառնալիք: 2023թ. հոկտեմբերի 7-ի իրադարձություններից հետո, երբ Իսրայելը սկսեց ոչնչացնել իրանական պրոքսի ուժերին (օրինակ՝ ՀԱՄԱՍ-ին), բուն Իրանի հետ բախումն անխուսափելի դարձավ:

4. Ծոցի երկրների խոցելիությունը և ռազմավարական վերադասավորումը

• 2019թ. Սաուդյան Արաբիայի նավթային օբյեկտների (Abqaiq) և հետագայում ԱՄԷ-ի վրա հութիների հարձակումները (իրանական զենքերով) ցույց տվեցին Ծոցի արաբական երկրների էներգետիկ ենթակառուցվածքների մեծ խոցելիությունը:

• Խուսափելով Իրանի հետ ուղիղ բախումից՝ այս երկրները նախընտրեցին ռազմավարական մերձեցում Իսրայելի հետ (2020թ. «Աբրահամյան համաձայնագրեր») և հենվեցին ԱՄՆ անվտանգության երաշխիքների վրա՝ Իրանին զսպելու համար։

Եզրակացություն

Պատերազմը պարզապես լարվածության աճ չէր, այլ «նվազագույն դիմադրության ուղի», որն առաջացավ ԱՄՆ-ի, Իսրայելի և Ծոցի երկրների շահերի միավորման արդյունքում: Հակամարտությունն արագորեն վերածվեց տարածաշրջանային մեծ պատերազմի, քանի որ Իրանի պաշտպանական ռազմավարությունը կառուցված է Հորմուզի նեղուցի վրա՝ թիրախավորելով նավթային հանգույցներն ու համաշխարհային առևտրային ուղիները: Այս պատերազմը կառուցվածքային անխուսափելիություն էր, որը հասունանում էր տարիներ շարունակ։